martes, 23 de junio de 2015

No aniversario dos Xogos Florais de Galicia de Tui




Cumprese un novo aniverario da celebración na nosa cidade dos Xogos Florais de Galicia; naquel 24 de xuño de 1891 Tui converteuse no primeiro lugar de Galicia que tivo a honra de acoller o primeiro acto público realizado integramente en lingua galega, recuperando as verbas dun idioma que levaba séculos esquecido da ágora pública.
Desde os discursos de Murguía, Cabeza de León ou Brañas ao propio texto do menú do banquete oficial. A intencionalidade era ben clara: tratábase dun acto de afirmación nacionalista (rexionalista naquela altura) e revitalización lingüística, ao estilo do que un ano antes Murguía presenciara en Barcelona. O galego accedía a parcelas de prestixio ata agora vedadas.
Agora cando se cumpren CXIV anos deste acontecemento é preciso reivindicar o papel de Tui no desenvolvemento da nosa cultura, da nosa conciencia como pobo, da recuperación da nosa lingua… como unha folla da alongada historia tudense que necesitamos reivindicar como un dos elementos referenciais da nosa historia.
Naquela altura a nosa cidade contaba cunha Xunta Rexionalista, unha das primeiras constituídas en Galicia logo que Murguía formase, en novembro de 1890, o Comité Central Regionalista. Xorden en Lugo, Coruña, Ourense, Pontevedra, Vigo, Tui e posteriormente Pontedeume.
A Xunta Rexionalista tudense creada en abril de 1891 está integrada por Manuel Fernández Herba (avogado), como presidente. O seu vicepresidente era o médico Eduardo Caballero Canals, como secretario estaba o estudante de Dereito e poeta, Martín Díaz Spuch e como vicesecretario o avogado Vicente García Rivera, contando como vocais con: Juan Álvarez Cordero (farmacéutico), Juan Areses (farmacéutico), Antonino Cerviño González (coengo), Leoncio Comesaña González (avogado), Justo Fortes Domínguez (director do xornal “La Integridad”), Manuel Lago González (coengo e director do Seminario) e Indalecio Rodríguez de Córdoba (presidente do Casino).
Esta Xunta foi creada o 15 de abril de 1891 con el único fin de trabajar por la prosperidad y engrandecimiento de la hermosa región gallega, nuestra segunda patria, fomentar sus intereses materiales y morales y promover el perfeccionamiento de nuestra dulce habla y nuestra literatura tan rica y original como desconocida por desgracia fuera de la región (...) y ofrecer la presidencia honoraria al señor don Manuel Murguía, Presidente de la Junta de Santiago. O seu principal obxectivo el engrandecimiento y prosperidad de la tierra gallega, y por modo especial el fomento de su lengua y de su literatura.
Esta Xunta organizará con grande éxito e brillantez estes Xogos Florais que, segundo o historiado Xusto G. Beramendi emiten unha mensaxe á sociedade dende o altofalante de Tui que insistía en: fundamentación da nacionalidade de Galicia, conseguinte dereito á descentralización e a regaleguización do país, rexeitamento tallante ao separatismo, crítica do centralismo e do caciquismo, imprecisión programática case total, etc. O único matiz diferente foi a considerable carga católico-tradicionalista –inevitable polo lugar e o caracter da maioria dos oradores- e a ausencia do sector federalista.



Reproducimos de seguido algun párrafos do discurso pronunciado por Manuel Murguía naquel evento, celebrado no Teatro Principal, e que acadou grande sona e repercusión pola encendida defensa de Galicia e a súa identidade.
Lembramos con este post estes Xogos Florais de Galicia de 1891 fronte ao desleixo da cidade de Tui que omite a lembranza deste acontecemento que nos sitúa na cerna da recuperación da conciencia colectiva de Galicia.




DISCURSO DE MANUEL MURGUIA no acto central dos Xogos Florais de Galicia celebrado no Teatro Principal de Tui na tarde do 24 de xuño de 1891

Miñas señoras e meus señores,
Se noutros tempos me houberan Dito que habia de cegar este día, se me dixeran que habia de ser o que dende a cima da vella acrópolis de Tyde habia de gritar hosanna! Eu nono creeria. Mais por eso foi,,
Que alegría!, que felicidade! Que doce momento este en que sentindo tan preto de nos o romor y as frescuras das augas ben amadas, dentro do recinto dobremente sagrado da cidade que leva un nom que soio ten significado na lengua dos nosos progenitores, levantámonos no medio dos nosos, e lles falamos naquela fala que anque casique morta, torna a vida doutros tempos e promete durar por siglos na vida dun pobo que a pon sobre o alta diante do que se queiman e arrescenden os perfumes sagrados (…) Pois ben, ainda non saidos das tebras da noite, cando xa chega a nos a luz do novo dia. Somos de onte e xa estamos no hoxe. Vede que milagre. Ca festa deste día ponselle o sello á victoria alcanzada!.

Pero antes deixade, meus señores, deixade que saude a vella cibdade en que ten lugar por pirmeira ves a que de hoxe en diante será a festa da nosa nacionalidade; e que ao mesmo tempo a cantos están aquí presentes, lles diga: -Tende ánimo e confiade nas vosas forzas, que non é mester máis para sair coa nosa (…) sobre da aira da antiga acrópolis, no medio da colina dúas veces sagrada onde os nosos pais oraron e combatiron pola patria, é bo gritar: orade e combatide pois é chegada a hora!
Chegou en verdade dabondo o sabedes que tamén é pasado o tempo dos queixumes, non hai outro remedio –se nós somos homes e queremos ser povo- que lembrarnos do que os alleos nos magoaron cos seus ditos e cos seus feitos. Tempo é xa, de que este Lazaro saia da sepultura en que o puxeron, e volva, ao que foi seu. Pouco fai falla para elo pois todo está feito.
(…)
O noso idioma! O que falaron nosos pais e vamos esquencendo, o que falan os aldeáns e nos hachamos a ponto de non entendelo; aquel en que cantaron reis e trovadores; o que, fillo maior da patrea galega, nola conservou e conserva coma un don da providencia; o que ainda ten nos nosos labres as dozuras eternas e acentos que van ao corazón; o que agora oides como se fora un himno religioso, o hermoso, o nobre idioma que doutro lado dese río é lengua oficial que serve a millóns de homes e ten unha literatura gloriosa (…); o galego, en fin, que é o que nos da dereito a enteira posesión da terra en que fomos nados, que nos di que porvir somos un pobo distinto e debemos selo; que nos promete o porvir que procuramos e nos da a certeza de que ha de ser fecundo en bens para nos todos. Nel coma en vaso sagrado en que se axuntan todos os perfumes, háchanse os principaes elementos da nosa nacionalidade, de novo negada e ainda máis escarnecida. Doulle o celta a súa dozura e a maor parte do seu vocabulario; o romano afirmouno, ten do suevo as inflexións, do noso corazón o acento aflagador e os brandos sonos e os sentimentos das razas célticas (…)
Vede, meus señores, si podemos decir con verdade que nunca, nunca, nunca pagaremos aos nosos irmáns de Portugal o que nos haxan feito do noso galego, un idioma nacional (…) Coa lengua temos así mesmo unha literatura e sobre todo unha poesía particular. Hai quen di que non é certo. Por qué, eles o saberán; pois en canto a nos, fartos estamos de sabelo contrario. A nosa poesia ten por musa o sentimento, mentras que a da España central e meridional, soio a imaxinación. Vede que diferencia tan esencial. En todo sucede o mesmo. A nosa poesia ten a nota humana, a nota moderna, e tena de antes de agora. (…)
Sinto na ialma que en momentos coma este e en outros feitos tan so para falar de cousas apracibres, teña que molestarvos con taes refrexions (…). Máis que facerlle?. Ven do alto a ameaza e non era para deixala pasar. Dende a tribuna que hoxe nos da o amor que sentides polas cousas da terra, estas miñas palabras teñen máis eficacia. Vaian pois a decirlles que non estamos dispostos a soportalos hastra o dia do xuicio. (…)
E dito esto calemos xa, e non pensemos sinon no que nos compre. Abramos as nosas almas os novos pensamentos e deixemos chegar o aire que trae as mudanzas certas. Pensemos que non en valde temos en Galicia os restos daquel celeste guerreiro… Homes europeos, homes de Cristo, a victoria está por nos…

Máis información sobre estes Xogos nos seguintes post deste mesmo blogue:

lunes, 18 de mayo de 2015

Benito Sanjurjo Ramírez de Arellano: a ascendencia tudense da escritora Maria do Carme Kruckenberg


 

O recente pasamento, nesta pasada fin de semana, da escritora Maria do Carme Kruckenberg Sanjurjo nos ofrece a posiblidade de recuperar a súa ascendencia tudense. Filla de Gustavo Kruckenberg Sartorius e de Josefa Sanjurjo de Oza; a figura do seu pai nos leva ata Alemaña namentras que a súa nai era filla de Benito Sanjurjo Ramírez de Arellano, nado en Tui no ano 1856. 

Co gallo do centenario do seu nacemento o cronista tudense Manuel Fernández-Valdés Costas publicou en “Faro de Vigo” un artigo xornalístico reivindicando a achega deste tudense, Benito Sanjurjo, á historia de Vigo e que logo resume no seu libro “Familias antiguas de Tuy” (1958).



Asi recolle que cando contaba con poucos anos os seus pais, Benito Carlos Sanjurjo e Maria Concepción Ramírez de Arellano, tras cumprir o seu destino militar no reximiento da guarnición tudense, se trasladan a Vigo a unha casa na rúa Pracer de Afora (na zona que hose ocupan as rúas Enrique Blein, Celso Emilio Ferreiro e a rúa Nicaragua ata o Couto).


Seguindo o texto de Fernández-Valdés: “El joven D. Benito fue enviado para su educación a Paris y en aquella capital se formó al lado de su tio, el banquero D. Adolfo Calzado. Alli adquirió el espiritu de inciativa y audacia que le acompañó toda su vida. En Paris comenzó a estudiar Arquitectura, estudios que tuvo que interrumpir para reintegrarse a España, pero que influyeron notablemenrte en el curso de su vida. En Vigo fue primero Corredor de Comercio y más tarde proyectó la construcción de casas a cuyo fin adquirió terrenos en la calle Urzaiz (…) 
 
Moitos dos edificios que promoveu Benito Sanjurjo foron proxectados por dos egrexios arquitectos: Michel Pacewicz  e Jenaro de la Fuente. A Pacewicz o coñecera Benito na súa estadia parisiense cara 1872 e como froito desa amizade se instala en Vigo no ano 1897 con varios proxectos xa redactados para a alta burguesia vigues que conectara con él a través de Benito Sanjurjo. Ata daquela o principal arquitecto vigués era Jenaro de la Fuente, que sumaba amáis a súa condición de arquitecto de obras muncipais. De la Fuente mesmo prestaralle a súa sinatura a Pacewicz ata que non tivo recoñecido o seu titulo francés.

A burguesia acomodada viguesa atopa na obra de Pacewicz a expresión do seu poderío económico e social, cunha arquietctura monumentalista e internacional, que conecta directamente coa arquitectura francesa dotando á cidade de edificios que, aínda na actualidade, son fonte de prestixio e orgullo. Coa obra de Jenaro de la Fuente Domínguez e Michel Pacewicz a cidade de Vigo dótase dunha arquitectura de amplo prestixio engarzadano co eclecticismo e historicismo característico daqueles anos de inicios do século XX. Unha das primeiras obras de Pacewicz en Vigo será o edicio da Escola de Artes o Oficios (1897) ou no memo ano o edificio El Moderno na Porta do Sol. Neses anos constrúe inmobles para persoeiros da época como Manuel Bárcena, Paulino e Francisco Yáñez, Rosendo Silva, etc.
 
En 1906 realiza unha das súas obras con máis influencia parisinas, la Casa para Benito Sanjurjo Ramírez de Arellano (actual Praza de Compostela, nº 20). Entre 1903 e 1912 colabora con Jenaro de la Fuente na construcción de 7 casas promovidas por Benito Sanjurjo Ramírez de Arellano, as coñecidas como Grupo de Casas de Benito Sanjurjo (Urzáiz, nº 11 ao 23). As casas foron construidas de dous en dous, sendo as primeiras (nº 21 e 23) deseñadas por Pacewicz e o resto por Jenaro de la Fuente y Domínguez.



Posiblemente a influencia de Benito Sanjurjo está nas obras que Michel Pacewicz proxectou en Tui. O edificio na Corredoira, popularmente coñecido na actualidade como Casino Vello, construído no ano 1908 e do que lamentablemente na actualidade so conserva a súa fachada. Esta obra foi promovida polo enxeñeiro de montes Rafael Areses Vidal. O seu pai, o farmacéutico Juan Areses Alonso, encargalle a reforma da súa casa no Paseo da Corredoira no 1909 e no seginte ano Jesús Rivas Bugarín promove co arquitecto franco-polaco (que, por certo, visitaba con asiduidade o Balneario de Caldelas) o edificio continguo ao de Areses Vidal (onde hoxe se atopa a Libreria Iris). Tamén por mágoa deste inmoble só nos resta a súa fachada. Xavier Añoveros, nun artigo que citamos na bibliografia, apunta outros edificios como da autoría de Pacewizc: a casa da familia Cela na Praza de San Fernando, a casa da familia Valdés na Corredoira ou outra casa na rúa Martínez Padin 40. 


Velai como a influencia do tudense Benito Sanjurjo na cidade de Vigo alongase no tempo co legado da obra monumental de Pacewicz e Jenaro de la Fuente. Sanjurjo Ramírez de Arellano morre o 9 de febreiro de 1916 no Sanatorio Lluría, instalado no Castelo de Soutomaior.



Retrato de Pepucha Sanjurjo Oza de Kruckemberg de Antonio Medal Carrera
Tomado en http://pintura.aut.org/SearchProducto?Produnum=121446



Un das súas filla, Josefa, cosou como apuntabamos máis arriba con Gustavo Kruckenberg que chegara a Vigo como delegado de Lloyds e foi consignatario da naviera Hamburg America Line. Como lembraba a súa filla Carme viviron primeiro na rúa Montero Rios e posteriormente na rúa Urzaiz no ambiente característico da alta burguesía viguesa.

Sirvan estes apuntes para rememorar a figura do tudense Benito Sanjurjo ao coñecer o pasamento da súa neta Carme Kruckenberg Sanjurjo.

Añoveros, Xabier: “Michael Pacewicz: un arquitecto francés en Tuy” ren Tudae, nº 10 (2002), pp. 8-11.
Fernández-Valdés, Manuel: “Familias antiguas de Tuy”, 1958, pp.143-145.

viernes, 1 de mayo de 2015

Tui en el Camino portugués de los peregrinos de Xosé Filgueira Valverde

Neste ano 2015 a celebración do “Día das Letras Galegas” está dedicada a Xosé Filgueira Valverde, unha das más egrexias personalidades da cultura galega do século XX e que ten deixado a súa pegada en múltiples ámbitos da nosa cultura: a literatura, a investigación, etc.
En moitos escritos, por exemplo nas misceláneas que ten publicadas baixo o nome xenérico de “Adral”, atopamos numerosas referencias á nosa cidade e os seus persoeiros. Filgueira sempre mantivo una actitude de grande apertura á cultura portuguesa, no ronsel da xeración “Nos” con quen tanto colaborou nos seus anos mozos, salientando as súas achegas ao mundo da peregrinación, onde a súa cidade de Pontevedra tamén adquiria singular protagonismo.
Achegamos hoxe este artigo xornalístico onde Filgueira glosa o Camiño portugúes u bracarense, publicado hai xa 50 anos e que testemuña como a preocupación e estudo sobre o fenómeno da peregrinación xacobea portuguesa non se cingue únicamente as achegas dos últimos vinte anos, senón que afondan as súas raigames moito máis aló no tempo.


Ponte da Madanela ou de Orbenlle, sobre o río Louro



TUI EN EL CAMINO PORTUGUÉS DE LOS PEREGRINOS

Por José Filgueira Valverde

El “camino francés” traía a Santiago desde las entrañas mismas de la vieja Europa la riada de los devotos y penitentes que venían a venerar la tumba del apóstol; por el “camino portugués” llegaban los que enviaba la tierra lusitana que se acogía a su protección y multiplicaba las parroquias y santuarios en que se veneraba el evangelizador:
“Santiago da Galiza
espelho de Portugal
axudademe a vencer
nesta batalla real”
Esta ruta meridional de la peregrinación se llama también “bracarense”, de la Peregrina y de la Rainha Santa.
Al denominarla “bracarense” aludimos a la vía romana Bracara-Lucus, que en parte seguía y que fue un día la arteria histórica del macizo galaico-duriense estableciendo la comunicación entre las Galicias, señoreadas por las dos famosas ciudades. La mención de Braga, digna rival de Compostela, en los fastos eclesiásticos, evoca toda la gloria que en la época suévico-bizantina en el gobierno, las letras y el monacato. Ir y venir de Santiago a Braga en la Edad Media era rehacer toda una tradición, caminando de santuario en santuario; aún hoy si Santiago es peregrinación de los bracarenses, el Bom Jesús es devoción de los gallegos.
Al llamarle “camino de la Peregrina” se destaca la devoción marial que centra estas estradas. No hay ruta del “piadoso viaje” a Compostela que no esté presidida por un santuario de la Virgen; aquí es el de Pontevedra, con su planta en forma de concha venera (de “vieira”) y su imagen vestida en traje de romera de Santiago, con manto, esclavina, escarcela y bordón...
Si, por último la llamamos “caminho da Rainha Santa” hablamos de la más famosa figura que la recorrió porque Santa Isabel de Portugal hizo dos veces (en 1326 y 1335), humildemente, anónimamente, esta ruta que tantas figuras del Portugal eterno supieron recorrer.
Por la famosa, ejemplar, romería de la esposa de Don Dinis se dice que el “camino portugués” arranca de Coimbra, donde la santa, a modo de peregrina con su báculo está enterrada. Pero por estas estradas venían las gentes de los Algarves y de la Beira, los lisboetas y los que cantaban en las sierras las viejas canciones que supo hacer cortesanas el genio de Gil Vicente. Ni el camino francés le supera en relatos de romería e itinerarios de viajeros (Guerra Campos acaba de publicar el de Confalonieri). Santarem, Leiria, Viseu, Guimaraes, Porto, Viana, Bragança misma dieron “pousada” a los caminantes que llegaban por sendas y trochas laterales, que pasaban en barca por Camiña, por Valença o por Monçao o que preferían entrar por la Serra do Xurés, por la romana Chaves o por Bragança. 


 En Tui y en Pontevedra, encontraban alberguerias, allí donde naciera San Teotonio y donde el “corpo santo” de Fray Pedro González Telmo, era invocado por los mareantes; aquí donde Alfonso Henriquez había sellado las paces del reino nuevo. Luego seguían a Padrón donde se les ensañaban las rocas donde había predicado Santiago, y el ara en que había sido amarrada la barca y la iglesia que había sido sede apostólica, Iria Flavia. Ya a la sombra del Castro Lupadio seguían hacia la prometida Compostela.
Camino bellísimo con atalayas abiertas sobre largos horizontes de tradición y de historia. Camino fiel, cuando las gentes olvidaban el culto del Apóstol de Occidente Portugal seguía llenando sus agros de santuarios dedicados a Santiago. Cuando nadie peregrinaba ellos venían. “Sactiagu por nos ora” repetían con la vieja canción del retorno de Don Manuel el Afortunado cuya lámpara votiva ante el altar compostelano quedó al cuidado de manos pontevedresas.

La Hoja del lunes de Vigo. 19 de abril de 1965