sábado, 26 de marzo de 2016

A Semana Santa tudense e as súas posibilidades




Xa na noite do Venres Santo xorde de novo unha reflexión sobre a Semana Santa tudense, pois quizais na nosa cidade non chegamos albiscar as súas potencialidades como elemento que forma parte do noso acervo patrimonial que temos a responsabilidade de conservar, sen privala da súa dimensión relixiosa, e dende esta valorización é tamén un posible recurso turístico para Tui, pois poucos lugares de Galicia teñen unha riqueza similar nestas xornadas.

Neste mesmo blogue temos sinalado que inmediata celebración das festas patronais de San Telmo distorsiona a visión destas xornadas de celebración do misterio pascual de Xesús, configuradas como un preludio das festas e, consecuentemente, infravaloradas non xa na súa dimensión espiritual senón na súa significación cultural. Cómpre valorizar as actividades litúrxicas ou para-litúrxicas destas datas, pois, independentemente da súa significación relixiosa ou espiritual, conservan requintadas expresións da nosa historia colectiva da que somos custodios. Temos en Tui documentada xa en 1653 unha procesión do Santo Cristo no Venres Santo.


As escenografias relacionadas con antergos dramas litúrxicos ou autos sacramentais, como os que podemos contemplar no Sermón do Encontro, coa sorberba imaxinería articulada do Cristo caendo da cruz ou a Dolorosa de Augustín de Querol –que logo percorren as vellas rúas tudenses-  ou no Sermón do Desencravo coa súa particular carga escenográfica e a posterior procesión do Santo Enterro que reunía e reúne a xentes da nosa contorna e mesmo das terras de Portugal. Disfeles procesionais que finalizan co percorrido de Nosa Señora da Soidade na alborada do Sábado Santo, acompañada exclusivamente por mulleres.  


Temos de engadir algo tan excepcional como a Horta das Oliveiras que xa se realizaba no ano 1818 na Capela da Misericordia, que revelan a riqueza da relixiosidade popular na nosa cidade. Tradicións conservadas e promovidas pola Irmandade do Docísimo Nome de Xesús e Santa Casa de Misericordia, presente en Tui dende 1542.



Peza tamén excepcional é o “Monumento” da Catedral, retablo que se montaba anualmente para a función litúrxica do Xoves Santo, testemuño das disposicións canóninas ca Contrarreforma. Obra do escultor Juan Luis Pereira, de Santo Adrian de Cobres, realizado no ano 1775 e que na actualidade é unha peza de mobiliario litúrxico única en España, e que agollá no futuro poida ser montado na súa totalidade, pois na actualidade non é colocado o seu primeiro tramo.



Nos últimos anos estes días da Paixón se enriqueceron coa recuperación dunha anterga expresión da sensibilidade destas datas: a carraca ou matraca da Catedral, cuxo son marca estas xornadas de Semana Santa coa súa rexa acústica.

Esta enriquecedora combinación de fe e cultura, de relixiosidade e tradición son un tesouro que os tudenses conservamos como legado secular e que conforman un excepcional atractivo que enriquece o noso patrimonio cultural, que abrangue no só os monumentos materiais senón tamén estas manifestacións efémeras ou intanxibles.

Xorden estas reflexións ao rematar en chuvia esta Semana Santa tudense e que, de novo, semella os propios tudenses non acabamos de ter conciencia das potencialidades destas xornadas. Cando numerosos municipios valorizan expresións desta semana de paixón que carecen de tradición histórica e que reproducen estereotipos doutras zonas de España, en Tui posuímos esta tradición que reclama unha maior valorización e explorar a súa capacidade de atractivo tanto espiritual como turístico.

domingo, 7 de febrero de 2016

Notas gastronómicas tudenses



En días pasados un amigo agasalloume co libro de Alejando da Cuña Fernández, titulado “Receitas con historia”  onde o autor realizar unha escolma de 54 receitas de cociña recollidas da tradición de diversas familias da nosa contorna e mesmo do mosteiro das Clarisas tudenses. Un libro altamente recomendable non xa polas súas posibilidades, pois nos abre a saborear  un  amplo número de pratos altamente atraintes, senón polo significado cultural que agochan as follas deste volume.

Nas súas 119 paxinas atopamos as principais receitas das lareiras tudense, os seus produtos gastronómicos máis recomendables: anguías, bacallau, lampreas,  sábalo, coello, cordeiro, empanadas, ovos, legumes, etc e unha selección de doces caseiros.
A gastronomía conforma un dos grandes tesouros que posuímos en Galicia e que paseniñamente imos recuperando e revitalizando. A tradición culinaria é tamén un aspecto substancial da nosa identidade colectiva, un aspecto da nosa tradición, do noso patrimonio, que cómpre revitalizar con moita máis razón nunha cidade de tan alongado acervo como é Tui. Por outra banda,  a gastronomía constitúe, na actualidade, unha importante faceta da cultura e do turismo. Cabe non esquecer que a cociña galega é a segunda motivación que leva aos turistas a elixir a Galicia como destino. 

En Tudensia témonos referidos a diversos aspectos relacionados coa promoción do ricaz patrimonio cultural que atesoura a nosa cidade, especialmente a súa Catedral e o seu impresionante conxunto histórico, unha alfaia, tantas veces, non suficientemente valorada.

Pero promocionar o noso patrimonio abrangue outra multitude de aspectos, onde a gastronomía ocupa un lugar privilexiado. Todos temos conciencia de que certos alimentos conforman alguns dos pratos máis asentados en Tui: meixón, bacallau, lamprea, sábalo, cordeiro, coello.... pero, como en tantos outros aspectos, temos unha alta valoración das nosas lareiras, pero non poderiamos concretizar un prato que nos identifique e singularice... Citariamos todos os peixiños de améndoa das nosas benqueridas Clarisas... pero pouco máis.... e a identidade gastronómica dunha localidade é unha util ferramenta de promoción turística pero tamen de cohesión e orgullo entre os propios veciños. Necesitamos promover un ou varios pratos ou produtos que singularicen á nosa cidade e contorna e constitúan un atrativo para propios e forasteiros.

E Tui, como cidade burguesa, ten unha longa nómina de afamadas cociñeiras e cociñeiros que aínda perduran na memoria dos tudenses: Casanova, Galicia, Cabalo Furado, El Molino... ou Alberto González do Silabario que ten concedido a Tui o enorme privilexio de posuír un restaurante galardoado cunha estrela Michelín, a máxima distinción que pode acadar un restaurante e que Alberto conserva xa varios anos seguidos. Lamentablemente aínda non recibiron un recoñecemento polo seu quefacer, pola súa sabedoria culinaria da que todos, veciños e forasteiros, temos disfrutado.

Unha longa nónima, xunto a outras moitas máns anónimas que traballaban en vodas e acontecementos diversos, pero que teñen deixado unha ricaz colleita de receitas que resulta de interese recuperar e potenciar. 
Sirvan dúas notas para achegarmonos, de seguido, ás potencialidades das nosas lareiras e da destreza que, ao longo do tempo, acadarons as nosas cociñas e que nos fornecen recursos abondo para que a gostronomía tudense abra novos camiños.



Un fito na gastronomía tudense foi o faturento menú do xantar celebrado co gallo das Xogos Florais de Galicia celebrado en Tui o 26 de xuño de 1891m o chmado "banquete rexionalista". A relación de pratos ofrecidos aos comensais naquel banquete realizado no Teatro Principal de Tui abranguía o seguinte menú: sopa fina, raxo con cogordos, salmón á alicantina, polos salteados, langosta á rusa, pastel de pichós, filetes á xardineira, xeados, pavo con cogordos, budin con ron, pastelón á inglesa, todo acompñado de "viño vello da Terriña", "xerés", champagne e puros da Habana.

Un exemplo prototípico do menú burgués de finais do século XIX non alonxado, de seguro, dos actuais menus degustación tan de moda nos nosos tempos. O interesante deste banquete non é tanto a amplitude e variedade do alongando xantar senón que o mesmo foi deseñedo, cociñado e servido por un establecemento da nosa cidade amosando a súa habelencia nos fogóns. Este banquete rexionalista foi servido polo Hotel do Comercio, que abrira as súas portas naqueles mesmos días, e que estaba situado na rúa do Olmo (na zona da actual rua Coruña) cuxo propietario Donato Moure tiña retornado recentemento de Cuba.


 Fotografia tomada de http://blogs.santiagodecompostela.org/blog/reddecentros/tag:entroido


E para completar estas notas outra suxestión axeitada para estes tempos de entroido e recurrindo a Alvaro Cunqueiro podemos recuperar pra o martes lardeiro, aparte das filloas, fanse froles e orellas, con masa de fariña, ovos e leite, e tamén as follas de limón, que eu sempre coidei que eran moda de Tui, porque pra terra de onde eu son, trouxo a receta unha familia que vivira e tiña casa en Tui. Estas follas de limón eran un recurrente e delicioso prato que nos tempos da infancia era costume nestas xornadas do carnaval.
Bo proveito!!!

lunes, 4 de enero de 2016

MC anos da restauración da sede episcopal por Ordoño II



Ordoño II nunha miniatura da Catedral de León

Vimos de comezar o novo ano 2016 e ao abrir esta nova páxina temporal podemos ollar tamén como no pasado ano cumprironse 1100 anos da restauración da sede tudense polo monarca leonés Ordoño II no ano 915. Posiblemente o escaso coñecemento da historia altomedieval de Galicia e consecuentemente tamén do territorio tudense xunto ao desleixo con que os tudenses ollamos para o noso pasado histórico, entendido tantas veces como un acervo idealizado e non como unha potencial fonte de riqueza (cultural, social e mesmo económica).
Nas diversas publicacións existentes sobre a historia de Tui este acontecemento é obxecto dunha somera cita ou directamente ignorado. Recuperar esta páxina do noso pasado, procurando contextualizar e revelar a dimensión deste acontecemento é unha forma non xa de coñecer o noso pasado histórico senón de dotar á  nosa cidade e as súas xentes de referentes e recursos para a recuperación do relato do noso patrimonio.

No alongado período histórico entre a Antigüidade tardía e a irrupción árabe, Tui, como polo administrativo, comercial e episcopal tanto no Baixo Imperio como na época sueva, se conforma como o epicentro do territorio da Gallaecia, constituíndo o punto de unión entre as terras septentrionais e meridionais do Noroeste peninsular. Unha posición que o curto período visigodo pretendía ampliar coa instalación de Vitiza, como herdeiro asociado ao trono, na nosa cidade que asi desprazaba a Braga como capital da Gallaecia.
A invasión musulmán do ano 711 prodúcese logo do acceso ao poder de Rodrigo que orixina un conflito civil contra os tres fillos de Vitiza e os seus partidarios, chegando as tropas árabes en apoio deste último sector. Tradicionalmente se mantiña que a chegada dos musulmáns significaba unha conquista do territorio peninsular, agás a zona cantábrica, pero as evidencias históricas obrigaron a recoñecer que a presenza dos invasores en Galicia resultaba esporádica e reducida. Sen embargo a historiografía recente prantexa novas hipóteses. Se os musulmáns veñen en auxilio dos vitizianos e antirrodriguistas resultaban innecesaria, nun primeiro momento, a súa intervención nesta provincia que controlaba este sector dos visigodos, que en connivencia cos invasores, manterían aquí o seu poderío.
Da información acreditada, que hoxe se acepta pola historiografía, so podemos afirmar que no sur da actual Galicia a presenza musulmán foi pouco duradeira. Tradicionalmente se adoitaba aceptar que “ademais das incursións militares da primeira época dirixidas por Tarik, Muza e Abdelaziz, tivo lugar, entre o Douro e o Miño, o asentamento de continxentes berberiscos. Pero permanecerán alí moi pouco anos, porque no 714 vémolos abandonando estas posicións norteñas para reclamar a súa instalación nas márxenes do Gualdalquivir”. Este xeneral Abdelaziz, antes mencionado, conquistou Lisboa, Coimbra, Porto e Braga, chegando ata Tui. Apunta Ávila y Lacueva que os tudenses buscaron refuxio nos cumes do Aloia. Os árabes se apoderaron da cidade “causando en ella y su país grandes estragos y ruinas con que lo redujeron todo a un estado de suma miseria”. Como comprobamos moitas conxecturas e escasas realidades contrastadas.
Con todo, esta fuxida e ruptura parece afectar mais aos cumes do poder que reflectir unha despoboación real da nosa bisbarra. Cómpre lembrar que o sistema viario herdado de época romana segue completamente operativo e que Tui segue sendo lugar de paso obrigado neste itinerario; amais pese á desorganización, que as escasas fontes documentais existentes traducen, se manteñen minimamente as estruturas organizativas; así P. David documentou como os límites diocesanos de Tui mantéñense perante séculos a pesares da ocupación musulmán. Abofé que algún magnate local seguiría, en base ao seu poder territorial ou a súa forza militar, detentando un feble poder sobre a cidade, moi afectada pola breve ocupación árabe, e a súa comarca.
 A presenza dos invasores musulmáns e do conseguinte clima bélico provoca a fuxida da poboación, cos conseguintes danos sobre o tecido produtivo, o abandono dos cultivos, etc pero sobre todo, provoca a desintegración das estruturas de goberno. O bispo, un dos referentes da organización de poder, -que algunhas tradicións sinalan era San Adelfio (que aparece como asinante no XV Concilio de Toledo no ano 688 e no seguinte concilio no ano 693)- fuxe cara a Iri –a única que permanece “allea” a estes acontecementos- onde é acollido polo seu bispo que lle concede unha dotación territorial para o seu sustento. En concreto, se trata dos territorios de “Nemitos, Faro, Brecantinos e Somnaria” que se atopan situados na zona norte da diocese. Todos estes acontecementos agravan o baleiro de poder na cidade e en todo o territorio circundante, pois era a estrutura eclesiástica quen unificaba estas entidades territoriais e administrativas dun xeito máis efectivo. Consecuentemente o probábel é que ao longo de máis dun século o territorio do Miño ficase como unha terra de ninguén que non significa o mesmo que non houbese ninguén nesta terra. Foi un territorio que ficou sen un dominio político claro nin por parte do nacente reino austur nin do lonxano estado toledano ou cordobés, sometido aos poderosos locais, herdeiros da sociedade hispano-goda.



Afonso I de Asturias por Juan Procel (1765) 
Acceso ao Palacio Real de Madrid
 
De aí o interese da expedición, que citan algunhas crónicas, de Afonso I, no ano 739, a “primeira reconquista” de Tui, que non tivo outro obxectivo que a defensa do seu reino, garantindo a inexistencia de enclaves musulmáns de carácter fixo neste territorio fronteirizo. A crónica Rotense sinala que recupera as cidades de Lugo, Tui, Porto, Braga, etc  Pero o que vimos afirmando significa tamén que Tui e a súa bisbarra non estivo despoboada en momento algún e que non tivo necesidade de reconquista senón, como veremos de seguido, de integración efectiva na nova realidade política do reino astur namentras que o poder local estaría en manos de poderosos territoriais.
Haberá que agardar case un século para que con Ordoño I (850-866) a monarquía astur estea en condicións de integrar este territorio tudense na organización do reino, mesmo os diplomas apuntan a que o monarca tiña reforzado as súas defensas amuralladas. Esta tarefa “repoboadora” é encomendada a persoas da confianza do rei que reciben amplos poderes para distribuír terras, organizar os poderes locais... estes persoeiros reciben o nome de “comes” lembrando as vellas institucións godas; no caso tudense levaran adiante este labor dous aristócratas do mais alto rango: Ermenexildo Gutiérrez (a súa filla Elvira casa con Ordoño II) pero especialmente Afonso Betote. Cómpre lembrar que neste momento a aristocracia galega ocupaba o vértide do poder social e político do reino astur-leonés. E como testemuño da importancia do territorio tudense a súa “repoboación” é levada adiante por os dous magnates máis poderosos da época.
Asi pois a “repoboación” de Tui será o fito máis importante desta xeira que promove Ordoño I. Ermenexildo Gutiérrez e Alfonso Betote  levan adiante a recuperación do vello territorio tudense, asi está documentado como Alfonso Betote se apropia, entre outras, da vella poboación de “Borbene”. Tamén ambos nobres aproveitarán a estratéxica situación de Tui para iniciar a ocupación do territorio ao sur do Miño (o actual Minho portugués), labor que continuarán os seus fillos, antecesores do posteriores monarcas portugueses.
Paga a pena lembrar a personalidade deste aristócratas, que tan importante papel desenvolven na historia tudense. Ermenexildo Gutiérrez, casado con Ermesinda Gatóñez (filla do conde Gatón repoboador de Astorga e “comes” do Bierzo) proven da zona meridional da actual provincia de Lugo e aparece citado na documentación como “comes” ou conde de Tui, Coimbra e Caldelas (territorio da zona meridional ourensá) asi como doutras xurisdiccións de Galicia; está emparentado coa familia real pois a súa filla Elvira casará con Ordoño II, e él mesmo aparece citado na documentación como maiordomo real no no ano 883. En torno ao 895 aporta as súas tropas para acabar coa rebelión do conde Witiza e recibas as posesións do derrotado. Anteriormente, no ano 878 conquista e repoboa as terras de Coimbra. Os seus descendentes formarán un dos grupos aristocráticos máis poderosos da Galicia do século X, por exemplo o seu fillo Guiter Menéndez é o pai de San Rosendo, namentres que outros dos seus fillos acadarán o condado portucalense.
Pola súa banda, Alfonso Betote tamén tomará parte nestas tarefas figurando como conde do territorio do Deza e logo tamén de Tui. Actúa como representante dos intereses do bispo de León, aspecto que coñecemos por un diploma do ano 878 do bispo Mauro, que lle encomenda as igrexas que lle foran concedidas por Alfonso III entre os ríos Eo e Masma, no norte de Galicia, así como os posibles dereitos desta sede leonesa no bispado de Tui e en toda Galicia: “sive etiam et fe omn(ia)… a plebe ubicumque inveneris sancte Maie Tudensis sedis”. Posiblemente estamos diante dun intento de integración da diocese tudense, e outros territorios galegos, na sede de León, pero que non debeu perdurar no tempos pois carecemos doutra noticia algunha ao respecto. Os descendentes de Alfonso Betote estarán tamén intimamente ligados ao goberno do condado de Porto, en concreto o seu neto Menendo González, e foron repoboadores doutras zonas do norte do actual Portugal.

Tumba de Ordoño II na Catedral de León

Esta vaga repoboadora garantiu unha estabilidade, consolidada no reinado de Afonso III, que levou ao seu fillo e sucesor o rei Ordoño II (914-924), que acorda, tras o reforzo da cidade a as súas defensas, o restablecemento da sede episcopal, no 915, instalándose na cátedra Hermoxio. Da estadía dos bispos tudenses nas terras de Iria temos escasas referencias nominais. Diego (en torno a 890-901) que figura como participante na consagración da nova basílica compostelá de Afonso III no ano 899 aínda que sen asinar o diploma. En torno ao 912-914 aparece citado o bispo Branderico.
Hermoxio ocupara anteriormente a sede de Porto é, segundo Ávila y Lacueva, sobriño do bispo de Coimbra Naustio.  Un sobriño seu, Vimara, tamén ocupara a sede tudense en torno ao ano 949. Todos eles formaban parte da aristocracia galaica e a súa familia posuía importantes propiedades e ocupaba altas dignidades.
A primeira referencia documental que posuimos de Hermoxio como bispo de Tui é a súa intervención da doazón que o rei Ordoño II e a súa esposa Elvira fan á sede de Lugo do mosteiro de San Cristobo de Labruxe, nas terras de Arcos de Valdevez, que fora fundado por Hermoxio nunha heradede rexia. Este bispo, como membro da alta nobreza, acompaña ao monarca na batalla de Valdejunqueras (Navarra) onde é capturado polos musulmáns que o levan prisioneiro a Córdoba.
Aos poucos meses sae da cadea a cambio do pago dun rescate e deixa a seu sobriño, o mozo Paio, como refén, retornando a Galicia para conseguir a forte suma económica á que se tiña comprometido.Na Idade Media os prisioneiros eran, ante todo, unha oportunidade de negociar un rescate económico e, ás veces, tamén político. Paio permanece ata tres años en prisión esperando que se completen as negociacións do seu rescate, sendo finalmente martirizado no ano 925 espallando posteriormente o seu culto polo reino leonés. Hermoxio acabara os seus días no mosteiro de Labruxe.
A recuperación da sede episcopal na cidade do Miño é un paso máis no proceso de normalización e revitalización da vida política, social e económica deste territorio ao abeiro da consolidación da monarquia leonesa que inaugura Ordoño II. Este monarca que establece a corte na cidade de León, fora anteriormente “rei” de Galicia e salientou polo seu apoio á basilicia compostelá, a onde peregrinou, e á que dotou amplamente. Cabe lembrar que estaba casado con Elvira, filla do “comes” tudense Ermenexildo Menéndez. Asentados os representantes do monarca no territorio miñoto agora se garante a presenza eclesiástica no proceso de revitalización de Tui. Esta duplicidade de poder civil e eclesiástico perdorou no tempo pois cando a conquista de Tui polos viquingos de Olaf, en torno ao 1008, continuaba a existir un conde e un bispo como principais autoridades na cidade.
Sen embargo esta vida é efémera, pois novos ataques musulmáns unidos ás continuas incursións dos viquingos, levan a un novo esmorecemento da cidade, tendo que retirarse os bispos en varios períodos ao mosteiro de Ribas de Sil  (Vimara en torno ao 940/950, ou Viliulfo nas últimas décadas do século X). Pero o agravamento das incursións normandas provocan que de novo Tui perda a súa condición episcopal sendo agregada á de Compostela por Alfonso V no ano 1024.
Escasamente un século perdurou a sede tudense pero a restauración do ano 915 evidenciou o intento da monarquia de revitalizar a cidade tudense como lugar estratéxico no proceso de consolidación do reino, como unha das cidades referenciais do mesmo.
Conservamos na actualidade unha tradición que explica as armas heráldicas da nosa cidade, conformadas por tres estrelas e unha media lúa, como símbolos esta última da ocupación árabe e as estrelas como lembranza das vagas “reconquistadoras” de Afonso I, Ordoño I e Fernando II que no ano 1170 abre unha nova etapa para a cidade. Tamén neste caso a acción revitalizadora de Tui promovida por Ordoño II fica no esquecemento.

domingo, 16 de agosto de 2015

Camilo José Cela e Tui


Camilo José Cela foi, é, un dos grandes escritores galegos e universais, recoñecido coa concesión do Premio Nobal de Literatura no ano 1989 pola súa “prosa rica e intensa”. Datoda dunha personalidade contraditoria, polémico pola súa colaboración inicial coa ditadura franquista e pola súa visión ácida e critica do home e da sociedade, pero ao tempo aclamado por moitos. Certamente dos seus valores narrativos están fóra de toda discusión constituíndo a súa obra unha das cimeiras da literatura en español.

A súa relación con Tui venlle a través do seu pai, Camilo Cela Fernández, que naceu na nosa cidade a finais do século XIX e onde a súa familia posúe unha alongada presenza.  Os Cela chegan a Tui, procedentes das terras de Piñor, en Ourense, coa figura de Camilo Cela Fernández (Piños de Cea /Ourense, 1843 – Tui, 1923). Tivo na nosa cidade un comercio relacionado coa siderurxia e a ferretería. Actuou intensamente na vida política local, aliñado no partido conservador de Augusto González Besada, enfrontado por tanto cos ordoñistas que dominaban a vida politica da comarca, ocupando en varios período unha concellería no concello tudense, chegando a Primeiro Tenente de Alcalde no ano 1904 e alcalde ao longo do ano 1905.

Casou en Tui coa Teresa Fernández Fernandez, tamén natural das terras de Piñor de Cea, a tiveron cinco fillos todos nacidos en Tui.

1.- Manuel Cela Fernández, que foi avogado e moitos anos Secretario do Concello tudense. Mantivo a tradición familiar actuando con intensidade na vida política local a través da súa dedicación ao xornalismo como director de “Tuy humorístico” e “La Opiniòn”. Casado coa tudense Gerarda Díz Jurado, tivo tres fillos:  Manuel, tamén avogado e que viviu na casa da Praza de San Fernando ata a súa morte, Gerardo e Ignacio, ambos con dilatada traxectoria na Armada Española, Almirante e capitán de navío respectivamente.

2.- Camila Cela Fernández, solteira que vivu en Tui ata a súa morte en 1948.

3.- Teresa Cela Fernández, que casou co avogado tudense Fernando Pérez Hermida, doutra familia de alongada tradición na cidade.

4.- Pio Cela Fernández, que foi enxeñeiro de camiños e chegou a Consejero  Inspector do Cuerpo de Ingenieros de Caminos, Canales y Puertos do Ministerio de Obras Públicas

5.- E Camilo Cela Fernández nado na rúa do Rollo tudense en 1881. Ingresou no Corpo Técnico de Aduanas acandando importantes destinos na Administración Pública. Autor de diversos libros de carácter técnico como o afamado “Manual del Vista”, asi como programas para as oposicións ao Corpo Técnico. Logo da súa xubilación traballou como xerente nunha empresa de importacións con sede en Tetúan. Casou en Vilagarcia de Arousa no 1915 con Camila Manuela Trulock Bertorini, nada en Compostela. Tiveron nove fillos, sendo o seu primoxénito o escritor Camilo José Cela Trulock.

Camilo José Cela acadou con 26 anos recoñecida sona no mundo literario ao publicar no ano 1946 a súa novela “La familia de Pacual Duarte” que segue constituíndo un fito da narrativa hispánica. Outras obras posteriores como “La Colmena”, “Viaje a la Alcarría” ou “Mazurca para dos muertos” consolidan a súa sona.  A súa presenza constante nos medios de comunicación que gostaban da actitude provocativa de Camilo José Cela deulle unha dimensión mediática que escasos escritores acadaron.

A residencia en Tui do seu avó e dos seus tios xunto coa dedicación profesional do seu pai motivou que Camilo José Cela estivese varios veráns na nosa cidade, e que, a pesares do paso do tempo, mantivese acesa a relación familiar cos curmáns que continuaron a residir na nosa cidade, especialmente co avogado Manuel Cela.

No ano 1973, no día de San Telmo, aquel ano un 30 de abril, e logo da Misa maior na Catedral tudense tivo lugar a dedicación dunha céntrica rúa ao noso escritor, que estivo en Tui para participar no acto institucional e posteriormente ás 18,00 horas pronunciar no Salón de Actos do Seminario Conciliar unha conferencia titulada “Un curioso epistolario del joven Baroja al joven Azorín”.

No ano 1990, o 15 de abril, o Concello de Tui acordou o seu nomeamento como “Fillo adoptivo” da cidade e os Bombeiros Voluntarios de Valença o declararon “socio honrario” e no 1993 entregaronlle en Padrón no seu nomeamento como “Bombeiro de honra” cun uniforme completo feito á súa medida.

 
No programa das festas de San Telmo do ano 1973 figura o Pregón escrito por Camilo José Cela (que penso non chegou pronunciar) do que entresacamos estas liñas nas que evoca, coa súa característica prosa e recoñecida retranca,  as súas andanzas naquelas estadias de nenez en Tui:

Es emocionadamente grato volver a los paisajes de la niñez –siquiera sea con el heraldo de la palabra-, al decorado de los años mozos, a la escena de la primeras pedradas (¿te acuerdas, Manolito, del cantazo que me diste?), las primeras travesuras (¿os acoráis Darío, José María, de la paciencia que tuvo conmigo vuestra madre?), las primeras novias que no nos hacían ni caso (¿ay, Loliña, qué poco correspondiste a mi profundo amor!), los primeros vasitos de vino blanco o tinto, a elegir (¿ya sabe tu padre, Camiliño Josesiño, que te tomas un vermú todos los domingos?) que eso va en gustos y sobre gustos, aunque se ha escrito ya demasiado, siempre se dice que no hay nada escrito.
Aquí en Tuy, el pueblo en el que nació mi padre y del que fue alcalde mi abuelo, pasé horas muy felices y ya lejanas, me peleé con los chiquillos de mi edad a la salida de la escuela de don Carlos (¡que tunda me diste aquella mala mañana, Evelio, todavía me escuece!), fumé los primeros mataquintos (para algo mi tío Fernando mandaba en la tabacalera), destapé a diario las ollas de tres cocinas familiares (la de la tía Camila, la de la tía Teresa y la de la tía Gerarda), a ver cual cheiraba mejor, admiré las habilidades de mi primo Julio con los instrumentos de pulso y púa (¡qué artista, como le daba a la bandurria!) y bailé el pasodoble de costadillo (¡déjate apertar, tonta, que así no es pecado!) con las mozas, que cada vez eran menos, que aguantaban mi pisotones, que cada vez eran más.  Aunque no quiero hacerlo, a veces pienso que Jorge Manrique no erraba al suponer que cualquiera tiempo pasado fue mejor. Pero al calendario le fueron cayendo las hojas, una a una y lenta e inexorablemente; sobre España y sobre el mundo entero se desataron galernas y tempestades, y los mozos de entonces somos hoy padres y abuelos y, lo que es peor, subsecretarios o académicos, que son dos amargas suertes de hastío y de monotonía, y con nuestros pobres y zarandeados nombres bautizan calles y plazas como si fueramos ya esos muertos ilustres cuyas fotografías ilustran las enciclopedias escolares. A algunos hasta nos llaman Don Camilo, que es nombre de cura italiano.
- ¿Qué se siente cuando a uno lo hacen académico?
- Ni el más ligero estreñimiento, hijo mio, ni el más ligero estreñimiento
(Pregón festas de San Telmo 1973)

Nos anos 50 elaborou un amplo proxecto de memoria que titulou “La Cucaña”, daquel plan unicamente foi editado un libro “La rosa” (1959) que recolle as lembranzas da súa infancia e que completa no ano 2001 con “Memorias, entendimientos y voluntades” que abrangue ata a súa mocidade.



Nesta obra dedica algunhas páxinas aos seus recordos tudenses, cun capitulo titulado "Y en el planeta un punto: Túy",  do que extraemos as seguintes liñas:

Túy es una ciudad antigua y solemne, de arcaica traza y rancias costumbres. En Túy, los señores hablan en castellano plagado de portuguesismos o, cuando no, rebosante de eufemismos y aproximaciones. En Túy , a la taza de chocolate, a la jícara, le llaman pocillo; al retrete excusado; al pus, materia. Todo correcto, ciertamente y todo inusual. Al retrete, quizás para hacerlo más esotérico aún, también le llaman pieza. Y cuspe, a la saliva. Mi madre solía llorar, con un amargo desconsuelo, cuando oía aquellas palabras tan exactas, aquellas palabras capaces de poner nervioso al más templado. Yo le doy toda la razón a mi madre.

(...)
El abuelo tenía dos huertas, la de arriba y la de abajo. La de arriba era donde estaba la casa (daquela na rúa do Rollo 1, hoxe Maristas) y la bodega y los gallineros, que eran dos. En la de abajo también había una casa y un almacén. La casa la tenía el abuelo alquida a un capitán del ejército portugués, emigrado político. El portugués tenía una noble prestancia, un hermoso bigote y un ford, parecido al de Lozano. Era monárquico “paivante”, partidario de Paiva Couceiro, y había andado a tiros en defensa de sus ideas. En la familia de mi madre, eso de que la gente tratara de propagar sus ideas corriendo la pólvora, como los moros cuando se ponen contentos, era tenido como propio de razas inferiores. Alguno de los descendientes de aquel tronco (yo, por ejemplo) heredó esa manera de pensar. El almacén, que también estaba alquilado, ardía todos los años; parece ser que eso de los seguros contra incendios, si se saben hacer las cosas con algo de discreción, es rentable, muy rentable. Como es lógico, yo ignoraba –y sigo ignorando- quién era el dueño de los fósforos y de la anual lata de petróleo.
La huerta de arriba estaba separada del cementerio por una alta tapia, toda llena de nichos por la parte de allá. De noche, subiéndose a los árboles de la huerrta de arriba, podían verse los fuegos fatuos paseando por entre las tumbas, los ángeles de piedra y las cruces de hierro como fantasmas. Mi primo Manolito era muy entendido en fuegos fatuos.
- ¡Mira, mira –me decía con voz susurrante, desde los alto del cerezo-, aquel fuego fatuo debe ser Montes, el confitero, que siempre estaba hinchánodse de cañas y bartolillos!
- Ya, ya –le respondía casi sin poder respirar.
- ¡Y aquel otro, seguramente es el canónigo Freijomil, que murió de viruelas!
A mi me temblaba el espinazo con tan macabras explicaciones.
- Oye, Manolito, y eso de las viruelas ¿es contagioso?
- ¡Ya lo creo! ¡Lo que más!
- ¡Que horror!
- ¿Eh?
- Nada, que qué horror.
Manolito seguía oteando el fúnebre horizonte
-¿Ves aquel otro que casi no se ve, que está allí agazapado?
- Si
- Pues ése debe ser un niño delgadiuto, ¡vete tú a saber! Ése casi no es ni fuego fatuo ni nada, ¡que ridiculez!
Por entre la alta hierba y apoyándose en un sepulcro marmóreo, solemne y sobrecogedor, se alzó un fuego fatuo hermoso y bien nutrido, lustroso, reverencioso y caprichoso como un general con uniforme de gala.
-¡Don Pedro! ¡Ése es don Pedro, estoy bien seguro! ¡Don Pedro Cedrón y Chao, coronel de carabineros! ¿Claro que es Don Pedro, no hay más que verlo! ¡Mira como anda! Don Pedro no se enseña más que de vez en cuando, ¡has tenido suerte, Camilo José!
- Yo estaba atónito y tratando de convencerme de mi buena fortuna.
Después de ver al coronel de carabineros vagando, en forma de fuego fatuo, por el más allá, mi primo Manolito, me tuvo que ayudar a bajar del árbol. La piernas  me temblaban, la garganta la tenía seca y el corazón acelerado, y la camisa –que al subir me estaba más bien pequeña- no me llegaba al cuerpo.
- ¿Tienes miedo?
- No, no..., regular
El espectáculo de los fuego fatuos era tiránico y subyugador como una droga, y aunque hacía pasar unas noches horribles, llenas de pesadillas y sobresaltos, lo repetí todas las veces que tuve ocasión y el primo Manolito se prestó a servirme de cicerone.
-Hoy es mal día pero, en fin, ¡si tu quieres! Los dias buenos, los buenos de verdad, son los sábados. Se conoce que los sábados están los muertos como más maduros, ¡vamos, digo yo!
(...)
Frente por frente a la casa del abuelo vivían mis amigos José María y Emilito. José María era quince meses mayor que yo, y Emilio, tres años menos. Andábamos siempre juntos y hacíamos, a veces, emocionantes excursiones por los más hondos recovecos de la huerta, en pos del misterioso mundo de las uvas de náparo o en busca de los escondidos tesoros que jamás llegamos a encontrar. Tenían más hermanos, que recuerdo peor; Darío, el mayor de todos, era ya un mozo por aquel tiempo. También tenían una criada bondadosa y sentimental, que se llamaba Joaquina y que me regalaba manzanas y empanadillas. La madre de mis amigos, Doña María Blázquez, era una benemérita madre de familia que llevaba con tacto amoroso y dulce resignación a sus hijos y, lo que es aún más meritorio, a los amigos de sus hijos -entre los que me encontraba- y a sus pifias y desaguisados, que no eran pocos. La madre de José María y Emilio era mi paño de lágrimas cuando la tía Camila me castigaba y fue mi liberadora de la cárcel del balcón, a raíz del bonito número de los pollos que no sabían nadar.
El episodio de los pollos quizá merezca los honores del punto y aparte en esta verídica y minuciosa historia. La tía Camila acostaba todos los años un par de gallinas cluecas con huevos de pato. Las patas, por lo visto, son peores madres que las gallinas y la solución era bien fácil y al alcance de cualquier fortuna. Si la clueca no tenía más que huevos de pato, no había problema; se la acostaba en una cesta y a esperar. Si la clueca se echaba con huevos de pato y de gallina mezclados, tampoco se planteaba, sabiéndolo, cuestión alguna: se ponía a la clueca con los huevos de pato que tardan vientinueve días en romper el cascarón y a la semana se le colocaban disimuladamente los de gallina, que salen a los vientiuno. Así nacían al mismo tiempo los pollitos y los patitos y todos contentos.
Era gracioso ver a los patitos, a las pocas horas de nacer, chapuzándose en el estanque ante el estupor de su madre adoptiva, que los llamaba tan alarmada como infructuosamente, desde el borde y sin explicarse nada de lo que sus ojos estaban viendo.
Pues bien. Yo había oído decir a mi primo Julio que los únicos animales que no sabían nadar, si no se les enseñaba, era el hombre y el mono. Mi primo, aquella noche -¡cuanto se lo agradecí!- me explicó de cama a cama y rasgueando con elegante displicencia en su bandurria, cómo cruzan los monos los caudalosos ríos africanos, formando una larga cadena de monos que se cuelgan de un árbol corpulento y se mecen sobre la corriente, dejando caer al mono del extremo, en cada vaivén y con toda dulzura, sobre la otra orilla.
- Pero el último mono, como no tiene bastante pulo se cae en medio del río y se ahoga.
- ¡Pobre!
- Sí, pero, ¿qué le vas a hacer? Las cosas son así, padronés, y hay que tomarlas como son...
Mi primo Julio cambió el tono de voz para enlazar con lo que venía hablando.
- Por eso se dice que el último mono es el que se ahoga. ¿Tú no lo sabías?
- No, yo no.
- Bueno, pues ya lo sabes.
- Claro; el penúltimo, no. ¡Tú quieres que se ahoguen todos? El penúltimo llega por los pelos, pero se libra.
A mí, el descubrimiento que me había hecho mi primo Julio me dio mucho que pensar. Ayudado por mi primo Manolito empecé a hacer pruebas con gatos y perros y vi que, efectivamente, nadaban todos. Un día mi primo Manolito trajo un ratón guardado en una caja de litines; lo echamos al estanque y el ratón salió nadando, feliz y despavorido. Los saltones, con sus largas patas y sus ojos abultados y duros, también nadaban; mal y escorados, ésa es la verdad, pero sin irse al fondo. La prueba con el mono resultaba más díficil; en Túy no había más que un mono, Ciriaco, el del tío Fernando y a mi primo Manolito le mordió en un dedo cuando quisimos meterlo en la bañera del cuarto de baño; si el tío Fernando llega a enterarse, hubiera sido peor.
Tras varios días de experimentos, mi primo Manolito me hizo una confidencia sensacional.
- ¡Tu sabes, Camilo José, otro animal que no nada?
- No, ¿cuál?
- ¡La gallina, tonto!
Yo me quedé estupefacto. ¿Como no se me había ocurrido pensarlo?
-¡Anda, pues es verdad!
Desde entonces no tuve más que una obsesión: probar. Probé con una gallina y si no llego a sacarla a tiempo, adiós gallina; la muy estúpida, tras un cacareo alborotador, desgarrador y sin sentido común, se fue al fondo como una piedra. Por fortuna conseguí devolverla al gallinero, no sé si más alarmada que remojada o al revés. Las otras gallinas, sin percatarse de que ella no había tenido culpa alguna, la picaron al volver. Las gallinas suelen ser muy tradionalistas y apegadas a la costumbre.
- A las gallinas-le dije a mi primo Manolito- les pasa como a los hombres y como a los monos, que no saben nadar porque nadie les enseñó. ¿tú no crees que si les enseñamos bien acabarían por aprender?
- ¡Hombre, no sé, pero podemos hacer la prueba! A mí me parece que es mejor hacer la prueba con pollos, las gallinas son  como medio idiotas.
- ¿Y los pollos?
- No; los pollos menos. Los pollos son más espabilados.
Lo malo fue que mi primo Manolito y yo, guiándonos por nuestros optimistas cálculos, probamos con pollos: matamos trece, mal número, aunque bien sabe Dios que animados de los mejores propósitos docentes. ¡Que pena recordar los trece minúsculos cadáveres, amarillos, grises, blancos, con el pulmón pegado a la tierna carne y puestos a secar al sol, que no quiso obrar el milagro de devolverlos a la vida!
En este intento de resurrección nos cazó la tía Camila. El primo Manolito salió huyendo como un gamo, saltó la tapia y desapareció. A mi me cogieron de una oreja, me dieron dos azotes y me encerraron en el balcón –menos mal- por la parte de afuera. De allí fue de donde me sacaron, a las tres horas de pedir auxilio, los buenos oficios diplomáticos de la madre de José María y Emilito. Tres horas oyendo a un chiquillo gritar desde un balcón, no hay vecina que las resista sin que sus nervios le fuercen a intervenir. MI voz de alarma “¡Señora María, acúdame que estoy castigado!”, debió ser pronunciada en todos los agudos tonos de súplica y más de un milar de veces.
(...)
En uno de los lados de la placita del farol de los calambres (episodio que hoxe omitimos e que refírese á Praza da Inmaculada) estaba la ferretería del tío Fernando, la honda y misteriosa ferretería de mi tío Fernando, toda llena de clavos y de azadones y de focuiños, toda rebosante también de incontables sorpresas, rincones emocionantes y penumbras propicias para la aventura. La ferrtería de mi tío Fernando, aparecía partida hacia la mitad poco más o menos, por una cristalera: del lado de la calle quedaba la tienda, con el mostrador, entrando a la derecha, todo a lo largo; del lado de dentro quedaba el almacén, desde el que podía subirse, por una pina escalerita al aire, hasta el patio-jardín de la vivienda, al otro extremo de la manzana.
A este patio-jardín, pequeño y bien aprovechado, con un proche para cenar al aire libre y una gran pajarera, al fondo, daban las ventanas de las alcobas. La nuestra, la de mi primio Julio y la mía, que era la más grande, tenía también una ventana a la calle, frente a la fonda Generosa, con sus funcionarios solteros y forasteros, blanco y diana de las aspiraciones y los dorados sueños de las mamás de mozas casaderas y, según se van poniendo los tiempos, difíciles de casar; sus exiliados portugueses, que soñaban con volver a la patria, a ser posible a un buen cargo; sus viajantes de comercio, que se jugaban la comisión y el bautismo al monte o al dominó; su cura viejo que iba de camino; sus criadas gordas que cantaban cuplés y arias de zarzuela; su dueña que gobernaba el negocio como un general con alma de cabo furriel; sus muebles marrones y aparartosos; sus olores nutricios y dispares, y sus esbeltos maceteros de marquetería coronados, casi con primoroso desgaire, por la palma enana, la hortensia y el llantén. A mí me gustaba mucho espiar el latido de la fonda de Generosa, con su permanente ir y venir de gentes serias y circunspectas, con su misterioso hervir de ilusiones, conspiraciones y decepciones.
Al lado de la fonda de Generosa había un almacén, que después fue garaje, en cuya pared campeaba un conminador y bien dibujado letrero que decía: “Aviso. Se prohíbe hacer aguas (meos)”. Su redactor no dejaba resquicio alguno abierto a la ignorancia. Ni a la incontinencia. Su redactor era, probablemente, un déspota sin corazón.
(...)
Volvamos a la ferrtería. Frente a la pared del mostrador o sea, a mano izquierda de quien entrase en la calle, estaba el estanco y el escritorio. El tío Fernando tenía un estanco de ventanilla, como las de algunas oficinas públicas, sobre todo de correos y telégrafos, y dentro de su minúsculo cuchitril y rodeada de farias y pólizas y cajas de fósforos (y paquetes de picadura y cajetilas de panetelas, cortas y largas, y de labores peninsulares), la estanquera, que siempre fue muy amable conmigo, despachaba su vicios a militares, clérigos y paisanos: puritos a los oficiales del ejército, aromáticos cuarterones a los canónigos de la Catedral, canarios a las gentes de profesiones liberales que no habían llegado a los cuarenta años, emboquillados extrafinos a los médicos y abogados ya mayores, macillos –catorce pitos, cinco céntimos- al mísero, sufrido y gris campesino de los contornos”.

Convido ao lector a achegarse a este libro de memorias "La rosa" para ler outros episodios da vida tudense de Cela e que renunciamos a recoller neste blog para non alongar en exceso este post. Moitas outras anécdotas e episodios de Camilo José Cela o ligan á nosa cidade, especialmente pola súa relación co seu curmán Manuel Cela e familia e con outras familias tudenses, con episodios de todo tipo.  Xa haberá outra oportunidade de relatalos.
 

Finalmente e a xeito de epílogo, no ano 1996 el Rei Don Juan Carlos concedeulle o titulo de “Marqués de Iria Flavia”. No escudo do seu marquesado colocou como lema “El que resiste, gana”. Estas armas heráldicas que hoxe campean na sede da Fundación Camilo José Cela nas casas dos Coengos de Iria Flavia foron realizadas en pedra polo canteiro tudense Juan Vázquez.